Brandy là một trong những loại rượu lâu đời nhất thế giới — và cũng là loại rượu có câu chuyện khởi đầu kỳ lạ nhất: nó ra đời không phải vì ai muốn làm ra một loại rượu mới, mà vì thương nhân Hà Lan muốn vận chuyển rượu vang đi xa mà không bị hỏng. Từ một giải pháp vận tải thế kỷ 16, brandy trở thành Cognac, Armagnac, brandy de Jerez và hàng chục phong cách khác nhau trên khắp thế giới. Bài này kể hành trình năm trăm năm của brandy — từ nồi chưng cất thô sơ bên bờ sông Charente đến chai Hennessy XO trên kệ bar cao cấp — để bạn hiểu vì sao cùng chưng cất từ nho, mỗi vùng lại cho ra một hương vị hoàn toàn khác nhau.
1. Brandy ra đời từ nhu cầu vận chuyển rượu vang
Từ brandy bắt nguồn từ brandewijn trong tiếng Hà Lan — nghĩa đen là rượu cháy — chỉ rượu vang được chưng cất để vận chuyển. Vào thế kỷ 16, thương nhân Hà Lan mua rượu vang ở Pháp để bán sang Bắc Âu, nhưng vang thường hỏng trên đường biển dài ngày. Họ chưng cất vang thành rượu mạnh, thể tích chỉ còn khoảng một phần ba — vừa gọn nhẹ, vừa không hỏng — rồi khi đến nơi, pha thêm nước trở lại thành vang. Cách làm này hiệu quả đến mức chính rượu chưng cất lại được ưa chuộng hơn cả vang gốc: người ta bắt đầu uống trực tiếp brandewijn thay vì pha loãng.
Vùng Charente ở miền tây nước Pháp — nơi có cảng La Rochelle nhộn nhịp — trở thành trung tâm sản xuất rượu chưng cất cho thương nhân Hà Lan. Vang ở đây làm từ nho Ugni Blanc chua cao, nhạt nhẽo khi uống trực tiếp, nhưng lại là nguyên liệu lý tưởng để chưng cất: acid cao giữ rượu nền tươi, hương thơm trung tính để gỗ sồi định hình hương vị sau này. Người Hà Lan gọi rượu chưng cất từ vùng này là brandewijn, người Anh rút gọn thành brandy — và cái tên ở lại đến ngày nay. Bài Quy Trình Làm Brandy đã giải thích vì sao nho Ugni Blanc chua cao lại là lựa chọn tối ưu cho brandy.
2. Cognac: từ vùng Charente đến thương hiệu toàn cầu
Cognac là câu chuyện thành công lớn nhất của brandy. Vùng Cognac quanh thị trấn cùng tên ở Charente được pháp luật Pháp bảo hộ tên gọi từ đầu thế kỷ 20: chỉ rượu chưng cất từ nho trồng trong vùng, chưng cất hai lần bằng nồi đồng và ủ thùng gỗ sồi Limousin mới được gọi là Cognac. Quy định chặt chẽ này tạo ra chuẩn mực chất lượng ổn định cho toàn thế giới.
Điều làm Cognac khác biệt là hệ thống phân hạng theo tuổi rượu: VS ủ ít nhất hai năm, VSOP ít nhất bốn năm, XO ít nhất mười năm — và mỗi hãng có một phong cách riêng. Hennessy nổi tiếng với sự cân bằng và hương hoa, trái cây; Martell mềm mại, hương trái cây khô và gia vị; Rémy Martin đậm đà, hương gỗ sồi và trái cây chín nhờ nho từ vùng Grande Champagne và Petite Champagne — hai vùng đất phấn trắng cho nho thơm nhất Cognac. Rượu Cognac Hennessy XO Extra Old giá 4,65 triệu là chai XO biểu tượng của hãng lâu đời nhất: ủ ít nhất mười năm, hương hoa khô, trái cây sấy, quế và gỗ sồi — một chai Cognac đúng chuẩn để uống nguyên chất. Rượu Cognac Remy Martin XO Fine Champagne giá 4,55 triệu lại đại diện cho phong cách Fine Champagne: pha trộn nho từ hai vùng Champagne tốt nhất của Cognac, hương mận khô, nho khô và gia vị ấm — đậm đà hơn Hennessy, hợp uống sau bữa tối.
3. Armagnac: người anh cả lâu đời hơn Cognac
Ít người biết rằng Armagnac — brandy của vùng Gascony ở tây nam nước Pháp — còn lâu đời hơn Cognac: tài liệu ghi nhận rượu chưng cất ở Armagnac từ thế kỷ 14, sớm hơn Cognac hàng trăm năm. Khác với Cognac chưng cất hai lần bằng nồi pot still, Armagnac truyền thống chưng cất một lần bằng cột chưng cất liên tục alambic armagnacais — cho rượu nền nồng độ thấp hơn, giữ lại nhiều hương vị nho hơn. Kết quả là Armagnac thường đậm đà và mộc mạc hơn Cognac: hương mận khô, nho khô, cam thảo và gỗ sồi.
Armagnac không có các hãng khổng lồ như Cognac — sản lượng chỉ bằng một phần nhỏ — nhưng lại nổi tiếng với chai vintage: Armagnac ghi rõ năm thu hoạch trên nhãn, bởi mỗi năm nho cho một hương vị khác nhau, và người sành Armagnac sưu tầm theo niên vụ như sưu tầm vang. Armagnac Delord Vintage 2000 giá 2,82 triệu là ví dụ của Armagnac vintage: chưng cất từ nho thu hoạch năm 2000, ủ hơn hai mươi năm trong thùng gỗ sồi, hương mận khô, nho khô, vani và gỗ sồi già — một chai để uống nguyên chất và cảm nhận thời gian. Bas Armagnac VSOP Samalens giá 2,1 triệu là chai Armagnac trẻ hơn, từ vùng Bas-Armagnac — vùng đất cát cho Armagnac mềm mại và thơm hoa nhất — hương trái cây khô và gia vị nhẹ, hợp người mới bắt đầu với Armagnac.
4. Brandy lan ra thế giới: Jerez, Armenia, Mỹ và Nam Phi
Từ Pháp, brandy lan ra khắp thế giới, mỗi nơi tạo ra một phong cách riêng. Ở Tây Ban Nha, brandy de Jerez ủ trong thùng gỗ sồi từng đựng sherry theo hệ thống solera — xếp thùng chồng tầng, rút rượu từ tầng dưới và bổ sung từ tầng trên — cho brandy hương nho khô, caramel và gỗ sồi. Alfonso XO giá 695 nghìn là chai brandy de Jerez tiêu biểu: ủ theo hệ thống solera, hương nho khô, caramel, vani và gỗ sồi ngọt — đậm đà, hợp uống nguyên chất sau bữa tối. Bài Brandy de Jerez đã kể chi tiết về hệ thống solera và vì sao thùng sherry lại định hình hương vị brandy Tây Ban Nha.
Ở Armenia, brandy có lịch sử riêng không kém phần hào hùng: nhà máy Yerevan Brandy Company thành lập cuối thế kỷ 19, và brandy Armenia nổi tiếng đến mức Winston Churchill được cho là rất ưa chuộng. Armenia Ararat 7 Năm giá 1,2 triệu là chai brandy Armenia phổ biến nhất: ủ bảy năm trong thùng gỗ sồi Caucasus, hương trái cây khô, sô-cô-la và gia vị nhẹ — phong cách đậm đà, ngọt ngào hơn Cognac Pháp. Ở Mỹ, brandy làm từ nho California — Christian Brothers VSOP giá 400 nghìn là chai brandy Mỹ lâu đời, hương trái cây tươi và vani nhẹ, hợp pha cocktail và uống hàng ngày.
5. Calvados và brandy trái cây: khi nguyên liệu không phải nho
Không phải brandy nào cũng làm từ nho. Ở Normandy, miền bắc nước Pháp, người ta chưng cất rượu táo lên men thành Calvados — brandy táo được bảo hộ tên gọi từ năm 1942. Táo Normandy có hàng trăm giống — táo chua, táo đắng, táo ngọt — pha trộn theo tỷ lệ bí truyền của từng nhà, lên men thành rượu táo rồi chưng cất, ủ thùng gỗ sồi. Calvados trẻ hương táo xanh tươi và chua thanh; Calvados ủ lâu hương táo nướng, caramel, quế và gỗ sồi. Lecompte Calvados giá 2,69 triệu là chai Calvados tiêu biểu: hương táo nướng, mật ong và gỗ sồi — uống nguyên chất, hoặc dùng làm rượu khai vị theo truyền thống Normandy: một ly nhỏ giữa các món ăn để kích thích vị giác.
Ngoài Calvados, thế giới brandy trái cây còn có kirsch làm từ anh đào ở Đức và Thụy Sĩ, slivovitz làm từ mận ở Balkan, grappa làm từ bã nho ở Ý — mỗi loại một phong cách, nhưng đều chung nguyên tắc chưng cất trái cây lên men. Bài Rượu Trái Cây Eau-de-vie, Calvados & Grappa đã giới thiệu đầy đủ các loại brandy trái cây này, còn bài Đọc Nhãn Chai Cognac hướng dẫn đọc các ký hiệu VS, VSOP, XO trên nhãn brandy — những ký hiệu mà người mua brandy nào cũng cần nắm trước khi chọn chai.
6. Brandy ngày nay: chọn chai và ba cách uống chuẩn
Brandy ngày nay có hàng trăm chai, nhưng cách chọn vẫn xoay quanh ba câu hỏi: uống nguyên chất hay pha cocktail, ngân sách bao nhiêu, và thích phong cách nào. Uống nguyên chất thì đầu tư chai XO hoặc vintage: Hennessy XO cho phong cách Cognac cân bằng, Delord Vintage 2000 cho phong cách Armagnac đậm đà, Alfonso XO cho phong cách Jerez ngọt ngào. Pha cocktail thì dùng chai VS hoặc VSOP: Bossard Brandy XO giá 660 nghìn là lựa chọn giá mềm cho pha chế, hương trái cây và gỗ sồi rõ, không bị lấn bởi các thành phần khác. Uống hàng ngày thì chọn chai tầm trung như Ararat 7 Năm — đậm đà, ngọt nhẹ, hợp cả uống nguyên chất lẫn pha với soda.
Ba cách uống nên thử theo thứ tự: thứ nhất, uống nguyên chất trong ly tulip — ly có miệng hẹp giữ hương thơm, rót một lượng nhỏ, xoay nhẹ rồi ngửi trước khi nhấp từng ngụm; thứ hai, Brandy Alexander với kem và cacao — cocktail kinh điển làm từ brandy; thứ ba, Sidecar với triple sec và nước chanh — ly cocktail mà người Pháp gọi là kinh điển của brandy. Bài Quy Trình Làm Cognac giải thích vì sao nho Ugni Blanc và thùng gỗ sồi Limousin lại quan trọng đến vậy, còn bài Quy Trình Chưng Cất Whisky cho thấy chưng cất bằng nồi đồng là nghệ thuật chung của cả whisky lẫn brandy — hai thế giới rượu mạnh tưởng xa mà lại rất gần nhau.
Tư vấn từ chuyên gia Rượu Chính Hãng:
\nUống nguyên chất thì đầu tư chai XO hoặc vintage như Hennessy XO, Delord Vintage 2000 hay Alfonso XO; pha cocktail thì dùng chai VS hoặc VSOP giá mềm hơn, rót vào ly tulip và ngửi trước khi nhấp từng ngụm nhỏ. Hãy liên hệ ngay với đội ngũ Sommelier qua Hotline / Zalo: 0772220222 để nhận tư vấn và báo giá tốt nhất.
\nNgười dưới 18 tuổi không được uống rượu bia; người đã uống rượu bia thì không lái xe, và việc kinh doanh rượu cần tuân thủ Nghị định 105/2017/NĐ-CP.