Shochu là loại rượu lâu đời nhất Nhật Bản — lâu đời hơn cả sake theo nghĩa hiện đại — nhưng cũng là loại rượu ít được biết đến nhất ngoài nước Nhật. Lịch sử của nó bắt đầu từ thế kỷ 16, khi kỹ thuật chưng cất theo chân thương nhân đến vùng Kyushu, rồi gắn chặt với đất Kagoshima, với khoai lang Satsuma, với men koji đen — và với cả một giai đoạn shochu bị coi là rượu của người nghèo, trước khi trở thành niềm tự hào của cả một vùng. Bài này kể hành trình của shochu từ dòng chữ khắc trên chùa năm 1559 đến chai honkaku trên kệ bar cao cấp — để bạn hiểu vì sao một loại rượu 25 độ lại có lịch sử dài và kịch tính không kém whisky hay cognac.
1. Shochu đến Nhật Bản: dòng chữ khắc năm 1559
Bằng chứng lâu đời nhất về shochu là hai dòng chữ khắc trên gỗ tại chùa Koriyama Hachiman ở Kagoshima, ghi lại rằng vị trụ trì thời đó đã keo kiệt đến mức không mời khách dù chỉ một ly shochu — và dòng chữ này được xác định niên đại khoảng năm 1559. Chỉ một câu đùa khắc trên gỗ, nhưng nó chứng minh shochu đã có mặt ở vùng Satsuma — Kagoshima ngày nay — từ giữa thế kỷ 16. Kỹ thuật chưng cất rượu nhiều khả năng đến Nhật qua con đường thương mại biển: từ Trung Quốc và Đông Nam Á qua quần đảo Ryukyu — Okinawa ngày nay — rồi vào Kyushu, hoặc theo tàu Bồ Đào Nha cập cảng Nagasaki.
Shochu thời đầu rất khác shochu ngày nay: người dân Kyushu chưng cất gạo, khoai và các loại ngũ cốc bằng nồi đất thô sơ, rượu ra lò nồng độ thấp, đục, nặng mùi — gần với rượu quê hơn là shochu trong suốt trên kệ hiện đại. Nhưng chính sự thô sơ đó lại là gốc rễ của shochu: từ đầu, shochu đã là rượu của người dân thường, chứ không phải rượu của triều đình hay giới quý tộc như sake. Hiểu được gốc rễ này giúp bạn hiểu vì sao shochu gắn liền với văn hóa Kyushu: nó sinh ra trong bếp lò của người dân, không sinh ra trong cung điện.
2. Kagoshima và khoai lang Satsuma: imo shochu ra đời
Bước ngoặt của shochu gắn với một loại cây: khoai lang. Khoai lang được đưa từ Trung Quốc qua Ryukyu vào vùng Satsuma đầu thế kỷ 18, và nhanh chóng trở thành cây lương thực chính của vùng đất khô cằn, nhiều núi lửa này — người dân gọi nó là Satsuma-imo, khoai lang Satsuma. Khoai lang không chỉ cứu đói mà còn làm ra imo shochu — shochu khoai lang — với hương ngọt đất đặc trưng. Từ đó, Kagoshima trở thành thủ phủ của imo shochu, và đến nay vẫn là nơi sản xuất shochu lớn nhất Nhật Bản.
Cùng lúc đó, một yếu tố khác cũng định hình shochu Kagoshima: men koji đen. Trong khi sake dùng koji vàng thì shochu Kyushu dùng koji đen — Aspergillus luchuensis — loại men tạo ra nhiều axit citric, giúp rượu lên men ổn định trong khí hậu nóng ẩm của miền Nam Nhật Bản, đồng thời cho hương vị đậm và phức hợp hơn. Koji đen là bí quyết kỹ thuật của shochu miền Nam, và là lý do imo shochu Kagoshima có hương vị không thể sao chép ở vùng khác. Shochu Kirishima Shuzo Pack Aka Kirishima Imo giá 950 nghìn là chai imo tiêu biểu của Kagoshima ngày nay: khoai lang đỏ, koji đen, chưng cất đơn — đúng công thức đã làm nên tên tuổi của vùng suốt ba thế kỷ.
3. Bốn dòng nguyên liệu: imo, mugi, kome và kokuto
Lịch sử shochu cũng là lịch sử mở rộng nguyên liệu. Sau khoai lang, người Kyushu lần lượt thử lúa mạch, gạo và đường đen — mỗi nguyên liệu gắn với một vùng và một hoàn cảnh riêng. Mugi shochu — làm từ lúa mạch — phát triển mạnh ở Oita và Nagasaki, nơi lúa mạch là cây trồng chính; hương lúa mạch khô và sạch khiến mugi trở thành loại shochu dễ uống nhất Nhật Bản. Kome shochu — làm từ gạo — phát triển ở Kumamoto, nơi có gạo ngon và nước trong; hương gạo thanh nhẹ, gần với sake nhưng đậm hơn.
Kokuto shochu — làm từ đường đen — là câu chuyện riêng của quần đảo Amami, phía Nam Kagoshima, nơi trồng mía và làm đường đen từ thế kỷ 17. Kokuto shochu có hương caramel và mật mía ấm, và là loại shochu duy nhất được phép làm từ đường — một ngoại lệ trong luật rượu Nhật Bản, chỉ dành riêng cho Amami. Còn awamori — shochu gạo của Okinawa — có lịch sử riêng: người Ryukyu học chưng cất từ thương nhân Thái Lan từ thế kỷ 15, dùng gạo Thái và koji đen, ủ lâu trong thùng gốm — và đến nay awamori vẫn được phân biệt với shochu trong luật, dù cùng một họ rượu chưng cất. Shochu Awamori Ryukyu Premium Koshu giá 487 nghìn là awamori ủ lâu tiêu biểu: hương gạo lên men, vị tròn và sâu, hậu vị có mùi gỗ nhẹ — một chai kể trọn lịch sử giao thương của quần đảo Ryukyu.
4. Honkaku và korui: hai con đường của shochu hiện đại
Bước ngoặt tiếp theo của shochu đến từ pháp luật. Năm 1949, luật thuế rượu Nhật Bản phân biệt shochu thành hai loại: otsurui — chưng cất đơn, sau này đổi tên thành honkaku — và korui — chưng cất liên tục nhiều lần. Honkaku giữ lại hương vị nguyên liệu, đậm và cá tính; korui chưng cất nhiều lần cho rượu trong, trung tính, gần với vodka, rẻ và dễ pha chế. Trong nhiều thập kỷ, korui chiếm đa số thị trường vì rẻ — còn honkaku bị coi là rượu quê, rượu của người già ở Kyushu, ít ai ngoài vùng biết đến.
Mọi thứ thay đổi vào đầu những năm 2000, khi cơn sốt shochu bùng nổ khắp Nhật Bản: người trẻ Tokyo bắt đầu tìm đến honkaku vì hương vị nguyên liệu thật, vì câu chuyện vùng miền, vì sự khác biệt với rượu công nghiệp. Các hãng shochu nhỏ ở Kagoshima, Oita, Kumamoto bỗng thành thương hiệu được săn lùng; shochu imo trở thành món quà biếu cao cấp. Cơn sốt đó biến honkaku từ rượu quê thành biểu tượng của ẩm thực địa phương Nhật Bản — và đến nay, khi người ta nói "shochu" thì mặc định là honkaku, còn korui chỉ còn là nguyên liệu pha chế. Bài Quy Trình Làm Shochu đã giải thích chi tiết sự khác biệt kỹ thuật giữa chưng cất đơn và chưng cất liên tục, còn bài Đọc Nhãn Chai Shochu hướng dẫn nhận biết chữ honkaku trên nhãn — hai chữ quyết định chất lượng chai.
5. Koshu: shochu ủ lâu và nghệ thuật chờ đợi
Song song với cơn sốt honkaku là sự trở lại của koshu — shochu ủ lâu. Truyền thống ủ shochu trong thùng gốm, thùng gỗ sồi hay thùng tráng men đã có từ hàng trăm năm trước ở Kyushu và Okinawa, nhưng mãi đến gần đây koshu mới được coi trọng như một dòng sản phẩm riêng: shochu ủ ba năm, năm năm, thậm chí mười năm trở lên, hương vị tròn, sâu, có mùi gỗ và vị ngọt dịu của thời gian — gần với whisky lâu năm hơn là shochu trắng thông thường. Awamori ủ lâu ở Okinawa gọi là kusu — rượu quý.
Koshu là minh chứng cho thấy shochu không chỉ là rượu uống hàng ngày: với thời gian và thùng ủ tốt, shochu cũng có thể trở thành rượu sưu tầm, rượu biếu cao cấp. Shochu Enjuku Okoge giá 2,2 triệu là chai koshu tiêu biểu: ủ lâu cho màu vàng nhạt, hương vị tròn và sâu, hậu vị dài — một chai shochu cho thấy thời gian làm được gì với rượu chưng cất đơn. Shochu Yukyu no Michi giá 900 nghìn cũng là chai shochu có tuổi ủ đáng chú ý: hương vị phức hợp hơn hẳn shochu trắng, và là lựa chọn tốt cho người muốn thử koshu lần đầu mà không cần chi quá nhiều.
6. Shochu ngày nay: từ rượu quê Kyushu đến quầy bar thế giới
Shochu ngày nay đã đi xa khỏi Kyushu: các hãng lớn xuất khẩu sang Mỹ, châu Âu và Đông Nam Á; bartender quốc tế dùng shochu pha cocktail vì nồng độ 25 độ nhẹ và hương nguyên liệu độc đáo; các nhà hàng Nhật cao cấp phục vụ shochu như rượu khai vị hay rượu dùng kèm món ăn, ngang hàng với sake. Cùng lúc đó, ở Nhật Bản, shochu vẫn giữ vị trí rượu uống hàng ngày: người Kagoshima uống imo với nước nóng vào mùa đông, người Oita uống mugi với nước lạnh vào mùa hè.
Với người mới, cách bắt đầu với shochu rất đơn giản: thử một chai mugi nhẹ như Shochu Kojiyadenbei Mugi giá 365 nghìn để làm quen, rồi thử một chai imo như Shochu Kuroki Honten Kiroku Imo giá 650 nghìn để hiểu hương khoai lang, và một chai kokuto như Shochu Rento Amami Kokuto giá 700 nghìn để cảm nhận vị caramel của đường đen. Bài Sake vs Shochu so sánh shochu với người anh em sake của nó, còn bài Lịch Sử Whisky cho thấy mỗi loại rượu có một lịch sử rất riêng.
Tư vấn từ chuyên gia Rượu Chính Hãng:
\nBắt đầu với shochu từ chai mugi nhẹ, rồi thử imo Kagoshima và kokuto Amami để hiểu phổ hương vị. Muốn thử đỉnh cao thì chọn koshu ủ lâu, uống nguyên chất từng ngụm nhỏ. Hãy liên hệ ngay với đội ngũ Sommelier qua Hotline / Zalo: 0772220222 để nhận tư vấn và báo giá tốt nhất.
\nNgười dưới 18 tuổi không được uống rượu bia; người đã uống rượu bia thì không lái xe, và việc kinh doanh rượu cần tuân thủ Nghị định 105/2017/NĐ-CP.